Simple Learning HubCLASS 9–12 · JEE · NEET
📝 Board Notes: Pass to Topperबोर्ड नोट्स: पास से टॉपर तकBoard Notes: Pass se Topper tak

Elements of Poetic Beauty: Ras, Alankar, Chhandकाव्य सौन्दर्य के तत्त्व - रस, अलंकार, छन्दKavya Saundarya ke Tatva: Ras, Alankar, Chhand

Class 12 Hindi · Section 12 · UP Boardकक्षा 12 हिन्दी · खण्ड 12 · यूपी बोर्डClass 12 Hindi · Section 12 · UP Board

Built by analysing many years of real UP Board papers, and updated after every board exam. Beginner or topper, it is for everyone.कई वर्षों के असली यूपी बोर्ड पेपरों के विश्लेषण से बना, हर बोर्ड परीक्षा के बाद अपडेट। शुरुआत करने वाले हों या टॉपर, सबके लिए।Kai saalon ke asli UP Board papers ko analyse karke bana, har board exam ke baad update. Beginner ho ya topper, sabke liye.

📊 Based on 7 years (2019–2026) of UP Board papers, current syllabus: 60 sets readवर्तमान सिलेबस के 7 वर्षों (2019–2026) के यूपी बोर्ड पेपरों पर आधारित: 60 सेट पढ़े गएCurrent syllabus ke 7 saal (2019–2026) ke UP Board papers par based: 60 sets padhe (2019, 2020, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026)

🧾 Both papers counted: 301 Hindi (2023–2026, 15 sets) and 302 General Hindi (2019–2026, 45 sets). A topic asked in only one paper is counted over that paper's years and marked with its paper number.दोनों पेपर गिने गए: 301 हिन्दी (2023–2026, 15 सेट) और 302 सामान्य हिन्दी (2019–2026, 45 सेट)। जो टॉपिक केवल एक पेपर में आता है, उसकी गिनती उसी पेपर के वर्षों पर है और उस पर पेपर नंबर लिखा है।Dono papers gine gaye: 301 Hindi (2023–2026, 15 sets) aur 302 Samanya Hindi (2019–2026, 45 sets). Jo topic sirf ek paper mein aata hai, uski ginti usi paper ke saalon par hai aur us par paper number likha hai.

🔥 Most asked in this chapterइस अध्याय में सबसे ज़्यादा पूछे गएIs chapter mein sabse zyada aaye

Ranked by how many years each topic came in the paper. Tap a topic to jump to its notes.हर टॉपिक कितने वर्ष पेपर में आया, उसी क्रम में। टॉपिक पर टैप करें, नोट्स पर पहुँचें।Har topic kitne saal paper mein aaya, usi order mein. Topic par tap kijiye, notes par pahunchiye.

1Chaupai chhandचौपाई छन्दChaupai chhand🔥 Asked in 7 of 7 years🔥 7 में से 7 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 7/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came every yearहर वर्ष आयाHar saal aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
2Karun ras (pathos)करुण रसKarun ras🔥 Asked in 7 of 7 years🔥 7 में से 7 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 7/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came every yearहर वर्ष आयाHar saal aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
3Roopak alankar (metaphor)रूपक अलंकारRoopak alankar🔥 Asked in 7 of 7 years🔥 7 में से 7 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 7/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came every yearहर वर्ष आयाHar saal aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
4Soratha chhandसोरठा छन्दSoratha chhand🔥 Asked in 7 of 7 years🔥 7 में से 7 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 7/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came every yearहर वर्ष आयाHar saal aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
5Hasya ras (humour)हास्य रसHasya ras🔥 Asked in 7 of 7 years🔥 7 में से 7 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 7/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came every yearहर वर्ष आयाHar saal aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
6Doha chhandदोहा छन्दDoha chhand🔥 Asked in 6 of 7 years🔥 7 में से 6 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 6/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
Show all 39 topicsसभी 39 टॉपिक देखेंSaare 39 topics dekhiye
7Kundaliya chhandकुण्डलिया छन्दKundaliya chhand🔥 Asked in 6 of 7 years🔥 7 में से 6 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 6/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
8Shringar ras (love)शृंगार रसShringar ras🔥 Asked in 6 of 7 years🔥 7 में से 6 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 6/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
9Veer ras (heroism)वीर रसVeer ras🔥 Asked in 6 of 7 years🔥 7 में से 6 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 6/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
10Utpreksha alankar (poetic fancy)उत्प्रेक्षा अलंकारUtpreksha alankar🔥 Asked in 6 of 7 years🔥 7 में से 6 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 6/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
11Yamak alankar (same word, different meanings)यमक अलंकारYamak alankar🔥 Asked in 6 of 7 years🔥 7 में से 6 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 6/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut importantPaper 302 (General Hindi) onlyकेवल पेपर 302 (सामान्य हिन्दी)Sirf paper 302 (Samanya Hindi)
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
12Atishayokti alankar (exaggeration)अतिशयोक्ति अलंकारAtishayokti alankar🔥 Asked in 3 of 4 years🔥 4 में से 3 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 3/4 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut importantPaper 301 (Hindi) onlyकेवल पेपर 301 (हिन्दी)Sirf paper 301 (Hindi)
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
13Shant ras (peace)शान्त रसShant ras🔥 Asked in 5 of 7 years🔥 7 में से 5 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 5/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
14Upma alankar (simile)उपमा अलंकारUpma alankar🔥 Asked in 5 of 7 years🔥 7 में से 5 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 5/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
15Shlesh alankar (pun)श्लेष अलंकारShlesh alankar🔥 Asked in 5 of 7 years🔥 7 में से 5 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 5/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
16Sandeh alankar (doubt)सन्देह अलंकारSandeh alankar🔥 Asked in 5 of 7 years🔥 7 में से 5 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 5/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
17Anupras alankar (alliteration)अनुप्रास अलंकारAnupras alankarAsked in 4 of 7 years7 में से 4 वर्ष पूछा गयाAaya hai 4/7 saal
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
18Raudra ras (fury)रौद्र रसRaudra rasAsked in 4 of 7 years7 में से 4 वर्ष पूछा गयाAaya hai 4/7 saal
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
19Bhrantiman alankar (mistaken identity)भ्रान्तिमान अलंकारBhrantiman alankarAsked in 4 of 7 years7 में से 4 वर्ष पूछा गयाAaya hai 4/7 saal
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
20Ananvay and Prateep (paper 301)अनन्वय और प्रतीप (301)Ananvay aur Prateep (301)Asked in 2 of 4 years4 में से 2 वर्ष पूछा गयाAaya hai 2/4 saalPaper 301 (Hindi) onlyकेवल पेपर 301 (हिन्दी)Sirf paper 301 (Hindi)
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
21Harigitika and Barvai (paper 301)हरिगीतिका और बरवै (301)Harigitika aur Barvai (301)Asked in 2 of 4 years4 में से 2 वर्ष पूछा गयाAaya hai 2/4 saalPaper 301 (Hindi) onlyकेवल पेपर 301 (हिन्दी)Sirf paper 301 (Hindi)
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
22Varnik chhand: Savaiya, Indravajra, Upendravajra, Vasantatilaka (paper 301)वर्णिक छन्द: सवैया, इन्द्रवज्रा, उपेन्द्रवज्रा, वसन्ततिलका (301)Varnik chhand: Savaiya, Indravajra, Upendravajra, Vasantatilaka (301)Asked in 2 of 4 years4 में से 2 वर्ष पूछा गयाAaya hai 2/4 saalPaper 301 (Hindi) onlyकेवल पेपर 301 (हिन्दी)Sirf paper 301 (Hindi)
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
23Chhand: Vasantatilakaछन्द — वसन्ततिलकाChhand: VasantatilakaAsked in 2 of 4 years4 में से 2 वर्ष पूछा गयाAaya hai 2/4 saalPaper 301 (Hindi) onlyकेवल पेपर 301 (हिन्दी)Sirf paper 301 (Hindi)
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
24What is ras? Its four partsरस क्या है? रस के अंगRas kya hai? Ras ke angAsked in 3 of 7 years7 में से 3 वर्ष पूछा गयाAaya hai 3/7 saal
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
25Vatsalya ras (parental love)वात्सल्य रसVatsalya rasAsked in 3 of 7 years7 में से 3 वर्ष पूछा गयाAaya hai 3/7 saal
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
26Rola chhandरोला छन्दRola chhandAsked in 2 of 7 years7 में से 2 वर्ष पूछा गयाAaya hai 2/7 saal
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
27Chhand: Barvaiछन्द — बरवैChhand: BarvaiAsked in 1 of 4 years4 में से 1 वर्ष पूछा गयाAaya hai 1/4 saalPaper 301 (Hindi) onlyकेवल पेपर 301 (हिन्दी)Sirf paper 301 (Hindi)
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
28Alankar: Prateepअलंकार — प्रतीपAlankar: PrateepAsked in 1 of 4 years4 में से 1 वर्ष पूछा गयाAaya hai 1/4 saalPaper 301 (Hindi) onlyकेवल पेपर 301 (हिन्दी)Sirf paper 301 (Hindi)
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
29Chhand: Indravajraछन्द — इन्द्रवज्राChhand: IndravajraAsked in 1 of 4 years4 में से 1 वर्ष पूछा गयाAaya hai 1/4 saalPaper 301 (Hindi) onlyकेवल पेपर 301 (हिन्दी)Sirf paper 301 (Hindi)
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
30Chhand: Upendravajraछन्द — उपेन्द्रवज्राChhand: UpendravajraAsked in 1 of 4 years4 में से 1 वर्ष पूछा गयाAaya hai 1/4 saalPaper 301 (Hindi) onlyकेवल पेपर 301 (हिन्दी)Sirf paper 301 (Hindi)
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
31Bhayanak ras (terror)भयानक रसBhayanak rasAsked in 1 of 7 years7 में से 1 वर्ष पूछा गयाAaya hai 1/7 saalPaper 302 (General Hindi) onlyकेवल पेपर 302 (सामान्य हिन्दी)Sirf paper 302 (Samanya Hindi)
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
Marks: 2अंक: 2Marks: 2
32Ras: Veebhatsरस — वीभत्सRas: VeebhatsNot asked yetअभी तक नहीं पूछा गयाAbhi tak nahi aaya
33Ras: Adbhutरस — अद्भुतRas: AdbhutNot asked yetअभी तक नहीं पूछा गयाAbhi tak nahi aaya
34Ras: Bhaktiरस — भक्तिRas: BhaktiNot asked yetअभी तक नहीं पूछा गयाAbhi tak nahi aaya
35Alankar: Drishtantअलंकार — दृष्टान्तAlankar: DrishtantNot asked yetअभी तक नहीं पूछा गयाAbhi tak nahi aaya
36Chhand: Mattagayandछन्द — मत्तगयन्दChhand: MattagayandNot asked yetअभी तक नहीं पूछा गयाAbhi tak nahi aaya
37Chhand: Sumukhiछन्द — सुमुखीChhand: SumukhiNot asked yetअभी तक नहीं पूछा गयाAbhi tak nahi aaya
38Chhand: Sundariछन्द — सुन्दरीChhand: SundariNot asked yetअभी तक नहीं पूछा गयाAbhi tak nahi aaya
39Chhand: Manhar (muktak)छन्द — मनहर (मुक्तक)Chhand: Manhar (muktak)Not asked yetअभी तक नहीं पूछा गयाAbhi tak nahi aaya
🟢 PASSपासPASS

Haven't studied anything? Read just this much and you will pass.कुछ नहीं पढ़ा? बस इतना पढ़ लीजिए, पास हो जाएँगे।Kuch nahi padha? Bas itna padh lijiye, pass ho jayenge.

👉 Read this firstसबसे पहले यह पढ़ेंSabse pehle yeh padhiye

Six easy marks in both papers: one ras, one alankar and one chhand, 2 marks each (definition 1 + example 1). There is always a choice ("this OR that"), so learn the eight most asked well: karun, hasya, shringar, veer ras; roopak, utpreksha, upma alankar; chaupai, doha, soratha, kundaliya chhand.दोनों प्रश्नपत्रों में 6 आसान अंक: एक रस, एक अलंकार, एक छन्द - प्रत्येक 2 अंक (लक्षण 1 + उदाहरण 1)। हमेशा विकल्प ("यह अथवा वह") रहता है, इसलिए सबसे अधिक पूछे जाने वाले ये पक्के कर लीजिए: करुण, हास्य, शृंगार, वीर रस; रूपक, उत्प्रेक्षा, उपमा अलंकार; चौपाई, दोहा, सोरठा, कुण्डलिया छन्द।Dono papers mein 6 aasaan marks: ek ras, ek alankar, ek chhand - har ek 2 marks (lakshan 1 + udaharan 1). Hamesha choice ("yeh ATHVA woh") hoti hai, isliye sabse zyada poochhe jaane wale pakke kijiye: karun, hasya, shringar, veer ras; roopak, utpreksha, upma alankar; chaupai, doha, soratha, kundaliya chhand.

🏅 Pass-guarantee minimumपास होने के लिए न्यूनतमPass hone ke liye minimum

  • Learn by heart: one definition + one 2-line example each for karun ras and hasya ras (one of them comes in most papers).
  • Alankar: roopak, upma and utpreksha (the difference: upma = "like", utpreksha = "as if", roopak = "is").
  • Chhand: chaupai (16 x 4), doha (13-11), soratha (11-13), kundaliya (doha + rola).
  • Write the example correctly - a wrong example loses the second mark.
  • रट लीजिए: करुण रस और हास्य रस का एक-एक लक्षण और दो पंक्ति का उदाहरण (अधिकांश प्रश्नपत्रों में इनमें से एक आता है)।
  • अलंकार: रूपक, उपमा, उत्प्रेक्षा (अन्तर: उपमा = "जैसा", उत्प्रेक्षा = "मानो", रूपक = "वही है")।
  • छन्द: चौपाई (16 x 4), दोहा (13-11), सोरठा (11-13), कुण्डलिया (दोहा + रोला)।
  • उदाहरण सही लिखिए - गलत उदाहरण पर दूसरा अंक कट जाता है।
  • Ratt lijiye: karun ras aur hasya ras ka ek-ek lakshan aur do line ka udaharan (zyadatar papers mein inmein se ek aata hai).
  • Alankar: roopak, upma, utpreksha (fark: upma = "jaisa", utpreksha = "mano", roopak = "wahi hai").
  • Chhand: chaupai (16 x 4), doha (13-11), soratha (11-13), kundaliya (doha + rola).
  • Udaharan sahi likhiye - galat udaharan par doosra mark kat jaata hai.

🎯 1-mark facts that keep comingबार-बार आने वाले 1 अंक के तथ्यBaar baar aane wale 1 mark facts

  • Sthayi bhav: karun - shok, hasya - has, veer - utsah, shant - nirved, raudra - krodh, shringar - rati.
  • Rasraj = shringar ras.
  • Doha: 13-11; soratha: 11-13; chaupai: 16 per charan; rola: 24; harigitika: 28.
  • Kanak-kanak = yamak; "pani" (Rahim) = shlesh; "charan kamal" = roopak; "manahu" = utpreksha.
  • स्थायी भाव: करुण - शोक, हास्य - हास, वीर - उत्साह, शान्त - निर्वेद, रौद्र - क्रोध, शृंगार - रति।
  • रसराज = शृंगार रस।
  • दोहा: 13-11; सोरठा: 11-13; चौपाई: प्रति चरण 16; रोला: 24; हरिगीतिका: 28।
  • कनक-कनक = यमक; "पानी" (रहीम) = श्लेष; "चरन कमल" = रूपक; "मनहुँ" = उत्प्रेक्षा।
  • Sthayi bhav: karun - shok, hasya - haas, veer - utsah, shant - nirved, raudra - krodh, shringar - rati.
  • Rasraj = shringar ras.
  • Doha: 13-11; soratha: 11-13; chaupai: har charan 16; rola: 24; harigitika: 28.
  • Kanak-kanak = yamak; "paani" (Rahim) = shlesh; "charan kamal" = roopak; "manahun" = utpreksha.
🟡 SCOREस्कोरSCORE

The questions that come every year, with model answers. Most asked first.हर साल आने वाले प्रश्न, आदर्श उत्तरों के साथ। सबसे ज़्यादा पूछे गए पहले।Har saal aane wale sawaal, model answers ke saath. Sabse zyada aaye pehle.

Karun ras (pathos)करुण रसKarun ras

🔥 Asked in 7 of 7 years🔥 7 में से 7 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 7/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came every yearहर वर्ष आयाHar saal aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: when grief (shok) - from the death or loss of a dear one, or a loss that cannot be undone - is fully tasted through vibhav, anubhav and sanchari bhav, it becomes karun ras. Sthayi bhav: shok.
  • Example: "Sok bikal sab rovahin rani. Rupu silu balu teju bakhani. (Tulsidas)"
  • Explanation: the queens weep after King Dasharatha's death, recalling his beauty, nature and strength - grief is the sthayi bhav.
  • Elements: alamban = the dead/lost person; uddipan = memories, his things; anubhav = weeping, fainting; sanchari = sorrow, memory, despair.
  • लक्षण: प्रिय व्यक्ति या वस्तु के नाश, मृत्यु या अनिष्ट से उत्पन्न शोक नामक स्थायी भाव जब विभाव, अनुभाव और संचारी भावों से पुष्ट होता है, तब करुण रस होता है। स्थायी भाव: शोक।
  • उदाहरण: "सोक बिकल सब रोवहिं रानी। रूपु सीलु बलु तेजु बखानी॥ (तुलसीदास)"
  • स्पष्टीकरण: दशरथ की मृत्यु पर रानियाँ उनके रूप, शील, बल का बखान कर रो रही हैं - स्थायी भाव शोक है।
  • अंग: आलम्बन = मृत या बिछुड़ा व्यक्ति; उद्दीपन = उसकी स्मृतियाँ, वस्तुएँ; अनुभाव = रोना, मूर्च्छा; संचारी = विषाद, स्मृति, दैन्य।
  • Lakshan: priya vyakti/vastu ke naash, mrityu ya anisht se paida shok sthayi bhav jab vibhav, anubhav, sanchari bhav se pusht hota hai, tab karun ras hota hai. Sthayi bhav: shok.
  • Udaharan: "Sok bikal sab rovahin rani. Rupu silu balu teju bakhani. (Tulsidas)"
  • Spashtikaran: Dashrath ki mrityu par raniyaan unke roop, sheel, bal ko yaad kar ro rahi hain - sthayi bhav shok.
  • Ang: aalamban = mrit/bichhda vyakti; uddipan = yaadein, cheezein; anubhav = rona, behoshi; sanchari = vishad, smriti, dainya.
Repeated questionबार-बार पूछा गया प्रश्नBaar baar aaya sawaal · 2 marks2 अंक2 marks

Give the definition of karun ras with one example.करुण रस की परिभाषा लिखकर एक उदाहरण दीजिए।Karun ras ki paribhasha likhkar ek udaharan dijiye.

✅ Model answerआदर्श उत्तरModel answer
  • Definition: grief (shok) arising from the loss or death of a dear one, nourished by vibhav, anubhav and sanchari bhav, is karun ras; sthayi bhav - shok.
  • Example: "Sok bikal sab rovahin rani. Rupu silu balu teju bakhani."
  • परिभाषा: प्रिय के नाश या मृत्यु से उत्पन्न शोक, विभाव-अनुभाव-संचारी से पुष्ट होकर करुण रस बनता है; स्थायी भाव - शोक।
  • उदाहरण: "सोक बिकल सब रोवहिं रानी। रूपु सीलु बलु तेजु बखानी॥"
  • Paribhasha: priya ke naash ya maut se paida shok, vibhav-anubhav-sanchari se pusht hokar karun ras; sthayi bhav - shok.
  • Udaharan: "Sok bikal sab rovahin rani. Rupu silu balu teju bakhani."

Hasya ras (humour)हास्य रसHasya ras

🔥 Asked in 7 of 7 years🔥 7 में से 7 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 7/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came every yearहर वर्ष आयाHar saal aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: when odd looks, dress, speech or actions make us laugh, the sthayi bhav "has" (laughter) becomes hasya ras.
  • Example: "Bindhya ke basi udasi tapobratadhari maha binu nari dukhare. (Tulsidas)"
  • Explanation: the sages of the Vindhya, unhappy without wives, rejoice on hearing that Ram's feet turned a stone into a woman - their behaviour makes us laugh.
  • लक्षण: विचित्र वेशभूषा, आकृति, वाणी या चेष्टा देखकर हृदय में उत्पन्न हास नामक स्थायी भाव जब पुष्ट होता है, तब हास्य रस होता है। स्थायी भाव: हास।
  • उदाहरण: "बिन्ध्य के बासी उदासी तपोब्रतधारी महा बिनु नारि दुखारे। (तुलसीदास)"
  • स्पष्टीकरण: बिना पत्नी के दुःखी विन्ध्य के मुनि यह सुनकर प्रसन्न होते हैं कि राम के चरण से पत्थर स्त्री बन गई - उनकी यह दशा हँसी जगाती है।
  • Lakshan: ajeeb vesh, shakal, baat ya harkat dekhkar paida "haas" sthayi bhav jab pusht ho, tab hasya ras. Sthayi bhav: haas.
  • Udaharan: "Bindhya ke basi udasi tapobratadhari maha binu nari dukhare. (Tulsidas)"
  • Spashtikaran: bina patni ke dukhi Vindhya ke muni sunkar khush hote hain ki Ram ke charan se patthar stri ban gayi - unki yeh haalat hansi jagati hai.

Roopak alankar (metaphor)रूपक अलंकारRoopak alankar

🔥 Asked in 7 of 7 years🔥 7 में से 7 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 7/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came every yearहर वर्ष आयाHar saal aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: when the upmey (thing described) is shown as one with the upman (thing compared), with no difference at all, it is roopak.
  • Example: "Charan kamal bandaun Hari rai. (Surdas)"
  • Explanation: the feet (upmey) are called lotus itself (upman) - no word of comparison; "charan-kamal" = feet-lotus.
  • लक्षण: जहाँ उपमेय में उपमान का अभेद आरोप किया जाए, अर्थात् दोनों को एक ही मान लिया जाए, वहाँ रूपक अलंकार होता है।
  • उदाहरण: "चरन कमल बन्दौं हरि राई। (सूरदास)"
  • स्पष्टीकरण: चरण (उपमेय) को ही कमल (उपमान) मान लिया गया - वाचक शब्द नहीं; "चरण-कमल"।
  • Lakshan: jahan upmey par upman ka abhed aaropan ho, dono ek hi maan liye jaayein, wahan roopak.
  • Udaharan: "Charan kamal bandaun Hari rai. (Surdas)"
  • Spashtikaran: charan (upmey) ko hi kamal (upman) maan liya - koi vachak shabd nahi; "charan-kamal".
Repeated questionबार-बार पूछा गया प्रश्नBaar baar aaya sawaal · 2 marks2 अंक2 marks

Write the definition of roopak alankar with an example.रूपक अलंकार का लक्षण और उदाहरण लिखिए।Roopak alankar ka lakshan aur udaharan likhiye.

✅ Model answerआदर्श उत्तरModel answer
  • Definition: where the upmey and upman are shown as one, without difference, it is roopak.
  • Example: "Charan kamal bandaun Hari rai." - the feet are made lotus itself.
  • लक्षण: जहाँ उपमेय और उपमान में अभेद दिखाया जाए, वहाँ रूपक होता है।
  • उदाहरण: "चरन कमल बन्दौं हरि राई।" - चरणों को ही कमल मान लिया गया।
  • Lakshan: jahan upmey aur upman mein abhed dikhaya jaye, wahan roopak.
  • Udaharan: "Charan kamal bandaun Hari rai." - charanon ko hi kamal maan liya.

Chaupai chhandचौपाई छन्दChaupai chhand

🔥 Asked in 7 of 7 years🔥 7 में से 7 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 7/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came every yearहर वर्ष आयाHar saal aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: a matrik (mora-counted) chhand of four charans, each of 16 matras; it should not end with jagan (ISI) or tagan (SSI). Tulsidas wrote the Ramcharitmanas mainly in chaupai.
  • Example: "Bandaun guru pad padum paraga. Suruchi subas saras anuraga. (Tulsidas)"
  • Matra count, charan 1: ban(2) da(1) un(1) gu(1) ru(1) pa(1) da(1) pa(1) du(1) ma(1) pa(1) ra(2) ga(2) = 16. Charan 2: su ru chi (3) su ba sa (4) sa ra sa (3) a nu ra ga (6) = 16.
  • लक्षण: यह सम मात्रिक छन्द है; इसमें चार चरण होते हैं और प्रत्येक चरण में 16 मात्राएँ; चरण के अन्त में जगण (।ऽ।) या तगण (ऽऽ।) नहीं होना चाहिए। रामचरितमानस मुख्यतः चौपाई में है।
  • उदाहरण: "बंदउँ गुरु पद पदुम परागा। सुरुचि सुबास सरस अनुरागा॥ (तुलसीदास)"
  • मात्रा-गणना, प्रथम चरण: बं(2) द(1) उँ(1) गु(1) रु(1) प(1) द(1) प(1) दु(1) म(1) प(1) रा(2) गा(2) = 16। द्वितीय चरण: सुरुचि (3) सुबास (4) सरस (3) अनुरागा (6) = 16।
  • Lakshan: sam matrik chhand; chaar charan, har charan mein 16 matra; ant mein jagan (ISI) ya tagan (SSI) nahi. Ramcharitmanas zyadatar chaupai mein.
  • Udaharan: "Bandaun guru pad padum paraga. Suruchi subas saras anuraga. (Tulsidas)"
  • Matra ganana, charan 1: ban(2) da(1) un(1) gu(1) ru(1) pa(1) da(1) pa(1) du(1) ma(1) pa(1) ra(2) ga(2) = 16. Charan 2: suruchi (3) subas (4) saras (3) anuraga (6) = 16.
Repeated questionबार-बार पूछा गया प्रश्नBaar baar aaya sawaal · 2 marks2 अंक2 marks

Give the definition of chaupai with an example.चौपाई छन्द का लक्षण और उदाहरण लिखिए।Chaupai chhand ka lakshan aur udaharan likhiye.

✅ Model answerआदर्श उत्तरModel answer
  • Definition: sam matrik chhand, four charans of 16 matras each; no jagan or tagan at the end.
  • Example: "Bandaun guru pad padum paraga. Suruchi subas saras anuraga." (16 + 16)
  • लक्षण: सम मात्रिक छन्द, चार चरण, प्रत्येक में 16 मात्राएँ; अन्त में जगण या तगण नहीं।
  • उदाहरण: "बंदउँ गुरु पद पदुम परागा। सुरुचि सुबास सरस अनुरागा॥" (16 + 16)
  • Lakshan: sam matrik, chaar charan, har ek 16 matra; ant mein jagan ya tagan nahi.
  • Udaharan: "Bandaun guru pad padum paraga. Suruchi subas saras anuraga." (16 + 16)

Soratha chhandसोरठा छन्दSoratha chhand

🔥 Asked in 7 of 7 years🔥 7 में से 7 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 7/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came every yearहर वर्ष आयाHar saal aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: the reverse of doha. Odd charans have 11 matras and even charans 13; the rhyme falls on the odd charans.
  • Example: "Suni kevat ke bain, prem lapete atapate. Bihase karunaain, chitai Janaki Lakhan tan. (Tulsidas)"
  • Count: su(1) ni(1) ke(2) va(1) ta(1) ke(2) bai(2) na(1) = 11; pre(2) ma(1) la(1) pe(2) te(2) a(1) ta(1) pa(1) te(2) = 13; bi(1) ha(1) se(2) ka(1) ru(1) na(2) ai(2) na(1) = 11; chi(1) ta(1) i(1) ja(2) na(1) ki(2) la(1) kha(1) na(1) ta(1) na(1) = 13. "bain" and "ain" rhyme.
  • लक्षण: यह दोहे का उल्टा है; विषम चरणों में 11-11 और सम चरणों में 13-13 मात्राएँ; तुक विषम चरणों में मिलती है।
  • उदाहरण: "सुनि केवट के बैन, प्रेम लपेटे अटपटे। बिहसे करुनाऐन, चितइ जानकी लखन तन॥ (तुलसीदास)"
  • गणना: सु(1)नि(1) के(2) व(1)ट(1) के(2) बै(2)न(1) = 11; प्रे(2)म(1) ल(1)पे(2)टे(2) अ(1)ट(1)प(1)टे(2) = 13; बि(1)ह(1)से(2) क(1)रु(1)ना(2)ऐ(2)न(1) = 11; चि(1)त(1)इ(1) जा(2)न(1)की(2) ल(1)ख(1)न(1) त(1)न(1) = 13। "बैन" और "ऐन" की तुक।
  • Lakshan: doha ka ulta; visham charanon mein 11-11, sam charanon mein 13-13 matra; tuk visham charanon mein.
  • Udaharan: "Suni kevat ke bain, prem lapete atapate. Bihase karunaain, chitai Janaki Lakhan tan. (Tulsidas)"
  • Ganana: su(1)ni(1) ke(2) va(1)t(1) ke(2) bai(2)n(1) = 11; pre(2)m(1) la(1)pe(2)te(2) a(1)t(1)pa(1)te(2) = 13; bi(1)ha(1)se(2) ka(1)ru(1)na(2)ai(2)n(1) = 11; chi(1)ta(1)i(1) ja(2)na(1)ki(2) la(1)kha(1)n(1) ta(1)n(1) = 13. "bain" aur "ain" ki tuk.

Shringar ras (love)शृंगार रसShringar ras

🔥 Asked in 6 of 7 years🔥 7 में से 6 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 6/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: love (rati) between man and woman, when fully tasted, becomes shringar ras; it is called the king of ras. Two kinds: sanyog (union) and viyog (separation). Sthayi bhav: rati.
  • Example: "Ram ko rup niharati Janaki, kankan ke nag ki parachhahin. (Tulsidas) - Viyog: Nisidin barasat nain hamare. (Surdas)"
  • Explanation: Sita gazing at Ram's reflection in her bangle's gem is union (sanyog); the gopis' eyes raining day and night after Krishna left is separation (viyog).
  • लक्षण: नायक-नायिका के परस्पर प्रेम (रति) का पूर्ण परिपाक शृंगार रस है; इसे रसराज कहते हैं। भेद: संयोग शृंगार और वियोग (विप्रलम्भ) शृंगार। स्थायी भाव: रति।
  • उदाहरण: "राम को रूप निहारति जानकी, कंकन के नग की परछाहीं। (तुलसीदास) — वियोग: निसिदिन बरसत नैन हमारे। (सूरदास)"
  • स्पष्टीकरण: कंगन के नग में राम का प्रतिबिम्ब निहारती सीता - संयोग; कृष्ण के जाने पर गोपियों की आँखें दिन-रात बरसना - वियोग।
  • Lakshan: nayak-nayika ke prem (rati) ka poora paripaak shringar ras hai; ise rasraj kehte hain. Bhed: sanyog aur viyog. Sthayi bhav: rati.
  • Udaharan: "Ram ko rup niharati Janaki, kankan ke nag ki parachhahin. (Tulsidas) - Viyog: Nisidin barasat nain hamare. (Surdas)"
  • Spashtikaran: kangan ke nag mein Ram ki parchhai dekhti Sita - sanyog; Krishna ke jaane par gopiyon ki aankhein din-raat barasna - viyog.

Veer ras (heroism)वीर रसVeer ras

🔥 Asked in 6 of 7 years🔥 7 में से 6 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 6/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: zeal (utsah) for battle, charity, duty or compassion, when fully tasted, becomes veer ras. Sthayi bhav: utsah.
  • Example: "Bundele harabolon ke munh hamane suni kahani thi. Khub ladi mardani vah to Jhansi vali rani thi. (Subhadra Kumari Chauhan)"
  • Explanation: the courage of Rani Lakshmibai in battle awakens zeal (utsah).
  • लक्षण: युद्ध, दान, धर्म या दया के प्रति उत्पन्न उत्साह नामक स्थायी भाव जब पुष्ट होता है, तब वीर रस होता है। स्थायी भाव: उत्साह।
  • उदाहरण: "बुन्देले हरबोलों के मुँह हमने सुनी कहानी थी। खूब लड़ी मर्दानी वह तो झाँसी वाली रानी थी॥ (सुभद्राकुमारी चौहान)"
  • स्पष्टीकरण: रानी लक्ष्मीबाई के युद्ध-कौशल और साहस से उत्साह जागता है।
  • Lakshan: yuddh, daan, dharm ya daya ke liye utsah sthayi bhav jab pusht ho, tab veer ras. Sthayi bhav: utsah.
  • Udaharan: "Bundele harabolon ke munh hamane suni kahani thi. Khub ladi mardani vah to Jhansi vali rani thi. (Subhadra Kumari Chauhan)"
  • Spashtikaran: Rani Laxmibai ki bahaduri se utsah jaagta hai.

Utpreksha alankar (poetic fancy)उत्प्रेक्षा अलंकारUtpreksha alankar

🔥 Asked in 6 of 7 years🔥 7 में से 6 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 6/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: when the upmey is imagined to be the upman (a possibility, not a sure claim), using words like manahu, janahu, mano, janu, it is utpreksha.
  • Example: "Sohat odhe pit pat, syam salone gat. Manahun nilamani sail par, atap paryau prabhat. (Bihari)"
  • Explanation: dark Krishna in yellow cloth is imagined as morning sunlight on a sapphire mountain; vachak word "manahun".
  • लक्षण: जहाँ उपमेय में उपमान की सम्भावना की जाए, वहाँ उत्प्रेक्षा होती है; वाचक शब्द: मनु, मनहुँ, मानो, जनु, जनहुँ, जानो।
  • उदाहरण: "सोहत ओढ़े पीत पट, स्याम सलोने गात। मनहुँ नीलमनि सैल पर, आतप परयौ प्रभात॥ (बिहारी)"
  • स्पष्टीकरण: पीताम्बर ओढ़े श्याम कृष्ण में नीलमणि पर्वत पर पड़ी प्रभात की धूप की सम्भावना; वाचक "मनहुँ"।
  • Lakshan: jahan upmey mein upman ki sambhavna ki jaye, wahan utpreksha; vachak: manu, manahun, mano, janu, janahun, jano.
  • Udaharan: "Sohat odhe pit pat, syam salone gat. Manahun nilamani sail par, atap paryau prabhat. (Bihari)"
  • Spashtikaran: peela kapda odhe shyam Krishna mein neelmani parvat par subah ki dhoop ki sambhavna; vachak "manahun".

Yamak alankar (same word, different meanings)यमक अलंकारYamak alankar

🔥 Asked in 6 of 7 years🔥 7 में से 6 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 6/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut importantPaper 302 (General Hindi) onlyकेवल पेपर 302 (सामान्य हिन्दी)Sirf paper 302 (Samanya Hindi)
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: when the same word comes more than once and has a different meaning each time, it is yamak.
  • Example: "Kanak kanak te sau guni, madakata adhikay. (Bihari)"
  • Explanation: first "kanak" = gold, second "kanak" = dhatura (a poisonous plant); gold intoxicates a hundred times more.
  • Yamak vs shlesh: in yamak the word is repeated; in shlesh the word comes once with several meanings.
  • लक्षण: जहाँ एक ही शब्द एक से अधिक बार आए और हर बार उसका अर्थ भिन्न हो, वहाँ यमक अलंकार होता है।
  • उदाहरण: "कनक कनक ते सौ गुनी, मादकता अधिकाय। (बिहारी)"
  • स्पष्टीकरण: पहला "कनक" = सोना, दूसरा "कनक" = धतूरा; सोने में धतूरे से सौ गुना अधिक मादकता है।
  • यमक बनाम श्लेष: यमक में शब्द दोहराया जाता है; श्लेष में शब्द एक बार आता है पर अर्थ अनेक।
  • Lakshan: jahan ek hi shabd ek se zyada baar aaye aur har baar arth alag ho, wahan yamak.
  • Udaharan: "Kanak kanak te sau guni, madakata adhikay. (Bihari)"
  • Spashtikaran: pehla "kanak" = sona, doosra "kanak" = dhatura; sone mein dhature se sau guna zyada nasha.
  • Yamak vs shlesh: yamak mein shabd dohraya jaata hai; shlesh mein ek baar aata hai par arth anek.

Doha chhandदोहा छन्दDoha chhand

🔥 Asked in 6 of 7 years🔥 7 में से 6 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 6/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: an ardhasam matrik chhand of two lines (four charans). Odd charans (1st, 3rd) have 13 matras, even charans (2nd, 4th) have 11; the even charans end with guru-laghu (SI).
  • Example: "Shri guru charan saroj raj, nij manu mukuru sudhari. Baranaun Raghubar bimal jasu, jo dayaku phal chari. (Tulsidas)"
  • Count: "shri(2) guru(2) charan(3) saroj(4) raj(2)" = 13; "nij(2) manu(2) mukuru(3) sudhari(4)" = 11; "baranaun(4) Raghubar(4) bimal(3) jasu(2)" = 13; "jo(2) dayaku(4) phal(2) chari(3)" = 11.
  • लक्षण: यह अर्द्धसम मात्रिक छन्द है; दो पंक्तियाँ (चार चरण)। विषम चरणों (1, 3) में 13-13 और सम चरणों (2, 4) में 11-11 मात्राएँ; सम चरणों के अन्त में गुरु-लघु (ऽ।)।
  • उदाहरण: "श्री गुरु चरन सरोज रज, निज मनु मुकुरु सुधारि। बरनउँ रघुबर बिमल जसु, जो दायकु फल चारि॥ (तुलसीदास)"
  • गणना: "श्री(2) गुरु(2) चरन(3) सरोज(4) रज(2)" = 13; "निज(2) मनु(2) मुकुरु(3) सुधारि(4)" = 11; "बरनउँ(4) रघुबर(4) बिमल(3) जसु(2)" = 13; "जो(2) दायकु(4) फल(2) चारि(3)" = 11।
  • Lakshan: ardhasam matrik chhand; do line (chaar charan). Visham charan (1, 3) mein 13-13, sam charan (2, 4) mein 11-11 matra; sam charanon ke ant mein guru-laghu (SI).
  • Udaharan: "Shri guru charan saroj raj, nij manu mukuru sudhari. Baranaun Raghubar bimal jasu, jo dayaku phal chari. (Tulsidas)"
  • Ganana: "shri(2) guru(2) charan(3) saroj(4) raj(2)" = 13; "nij(2) manu(2) mukuru(3) sudhari(4)" = 11; "baranaun(4) Raghubar(4) bimal(3) jasu(2)" = 13; "jo(2) dayaku(4) phal(2) chari(3)" = 11.

Kundaliya chhandकुण्डलिया छन्दKundaliya chhand

🔥 Asked in 6 of 7 years🔥 7 में से 6 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 6/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: a mixed matrik chhand of six charans: one doha followed by one rola (24 matras per charan). The last charan of the doha is repeated at the start of the rola, and the chhand begins and ends with the same word, like a coiled snake.
  • Example: "Bina bichare jo karai, so pachhe pachhitay. Kam bigarai apano, jag mein hot hansay. Jag mein hot hansay, ... (Giridhar Kavirai)"
  • Explanation: the first two lines form the doha; "jag mein hot hansay" is repeated to start the rola; the full kundaliya ends again on the opening word "bina".
  • In the exam write the doha + the first rola line with its repetition, then mention the rule; that is enough for 2 marks.
  • लक्षण: छह चरणों का विषम मात्रिक छन्द: पहले एक दोहा, फिर एक रोला (प्रति चरण 24 मात्राएँ)। दोहे का अन्तिम चरण रोले के आरम्भ में दोहराया जाता है, और छन्द जिस शब्द से शुरू होता है उसी पर समाप्त होता है (कुण्डली जैसा)।
  • उदाहरण: "बिना बिचारे जो करै, सो पाछे पछिताय। काम बिगारै आपनो, जग में होत हँसाय॥ जग में होत हँसाय, ... (गिरिधर कविराय)"
  • स्पष्टीकरण: पहली दो पंक्तियाँ दोहा हैं; "जग में होत हँसाय" दोहराकर रोला शुरू होता है; पूरी कुण्डलिया फिर "बिना" शब्द पर ही समाप्त होती है।
  • परीक्षा में दोहा और दोहराव वाली रोले की पहली पंक्ति लिखकर नियम बता दीजिए; 2 अंक के लिए पर्याप्त है।
  • Lakshan: chhe charanon ka chhand: pehle ek doha, phir ek rola (har charan 24 matra). Dohe ka aakhri charan rola ki shuruaat mein dohraya jaata hai, aur chhand jis shabd se shuru hota hai usi par khatam (kundali jaisa).
  • Udaharan: "Bina bichare jo karai, so pachhe pachhitay. Kam bigarai apano, jag mein hot hansay. Jag mein hot hansay, ... (Giridhar Kavirai)"
  • Spashtikaran: pehli do line doha hain; "jag mein hot hansay" dohrakar rola shuru hota hai; poori kundaliya phir "bina" shabd par hi khatam hoti hai.
  • Exam mein doha aur dohraav wali rola ki pehli line likh kar niyam bata dijiye; 2 marks ke liye kaafi.

Atishayokti alankar (exaggeration)अतिशयोक्ति अलंकारAtishayokti alankar

🔥 Asked in 3 of 4 years🔥 4 में से 3 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 3/4 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut importantPaper 301 (Hindi) onlyकेवल पेपर 301 (हिन्दी)Sirf paper 301 (Hindi)
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2023202420252026
  • Definition: when something is described far beyond the limits of the world (exaggerated), it is atishayokti.
  • Example: "Hanuman ki punchh mein, lagan na pai ag. Lanka sigari jal gai, gae nisachar bhag."
  • Explanation: Lanka burns down even before the fire touches the tail - impossible exaggeration.
  • लक्षण: जहाँ किसी बात का वर्णन लोक-सीमा से बढ़ा-चढ़ाकर किया जाए, वहाँ अतिशयोक्ति अलंकार होता है।
  • उदाहरण: "हनूमान की पूँछ में, लगन न पाई आग। लंका सिगरी जल गई, गए निसाचर भाग॥"
  • स्पष्टीकरण: पूँछ में आग लगने से पहले ही पूरी लंका जल गई - असम्भव बढ़ा-चढ़ाकर वर्णन।
  • Lakshan: jahan kisi baat ka varnan duniya ki hadd se badha-chadhakar ho, wahan atishayokti.
  • Udaharan: "Hanuman ki punchh mein, lagan na pai ag. Lanka sigari jal gai, gae nisachar bhag."
  • Spashtikaran: poonchh mein aag lagne se pehle hi Lanka jal gayi - namumkin badha-chadhakar varnan.

Shant ras (peace)शान्त रसShant ras

🔥 Asked in 5 of 7 years🔥 7 में से 5 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 5/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: when knowledge of the world's impermanence brings detachment (nirved), and it is fully tasted, it becomes shant ras. Sthayi bhav: nirved.
  • Example: "Man re tan kagad ka putala. Lagai bund binasi jay chhin mein, garab karai kya itana. (Kabir)"
  • Explanation: the body is like a paper doll that melts at a drop of water - the thought of impermanence brings detachment.
  • लक्षण: संसार की नश्वरता के ज्ञान से उत्पन्न वैराग्य (निर्वेद) जब पुष्ट होता है, तब शान्त रस होता है। स्थायी भाव: निर्वेद।
  • उदाहरण: "मन रे तन कागद का पुतला। लागै बूँद बिनसि जाय छिन में, गरब करै क्या इतना॥ (कबीर)"
  • स्पष्टीकरण: शरीर कागज़ के पुतले जैसा है जो एक बूँद से गल जाता है - नश्वरता का बोध निर्वेद जगाता है।
  • Lakshan: sansaar ki nashvarta ke gyan se vairagya (nirved) jab pusht ho, tab shant ras. Sthayi bhav: nirved.
  • Udaharan: "Man re tan kagad ka putala. Lagai bund binasi jay chhin mein, garab karai kya itana. (Kabir)"
  • Spashtikaran: shareer kaagaz ke putle jaisa jo ek boond se gal jaata hai - nashvarta ka bodh nirved jagata hai.

Upma alankar (simile)उपमा अलंकारUpma alankar

🔥 Asked in 5 of 7 years🔥 7 में से 5 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 5/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: when one thing is compared with another well-known thing for a common quality, it is upma. Four parts: upmey, upman, vachak word (sa, si, sam, sarisa, jaisa) and common quality (dharma).
  • Example: "Pipar pat saris man dola. (Tulsidas)"
  • Explanation: upmey = man (mind); upman = pipal leaf; vachak = saris; dharma = dola (trembled). All four parts are present - complete upma (purnopma).
  • लक्षण: जहाँ किसी वस्तु की तुलना रूप, गुण या धर्म के आधार पर किसी प्रसिद्ध वस्तु से की जाए, वहाँ उपमा होती है। चार अंग: उपमेय, उपमान, वाचक शब्द (सा, सी, सम, सरिस, जैसा) और साधारण धर्म।
  • उदाहरण: "पीपर पात सरिस मन डोला। (तुलसीदास)"
  • स्पष्टीकरण: उपमेय = मन; उपमान = पीपल का पत्ता; वाचक = सरिस; धर्म = डोला। चारों अंग - पूर्णोपमा।
  • Lakshan: jahan kisi cheez ki tulna roop, gun ya dharm ke aadhar par kisi prasiddh cheez se ho, wahan upma. Chaar ang: upmey, upman, vachak (sa, si, sam, saris, jaisa), saadharan dharm.
  • Udaharan: "Pipar pat saris man dola. (Tulsidas)"
  • Spashtikaran: upmey = man; upman = peepal ka patta; vachak = saris; dharm = dola. Chaaron ang - poornopma.

Shlesh alankar (pun)श्लेष अलंकारShlesh alankar

🔥 Asked in 5 of 7 years🔥 7 में से 5 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 5/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: when a word used only once carries more than one meaning, it is shlesh.
  • Example: "Rahiman pani rakhie, bin pani sab sun. Pani gae na ubarai, moti manush chun. (Rahim)"
  • Explanation: "pani" means shine (for the pearl), honour (for a person) and water (for lime/flour).
  • लक्षण: जहाँ एक शब्द एक ही बार प्रयुक्त हो पर उसके एक से अधिक अर्थ निकलें, वहाँ श्लेष अलंकार होता है।
  • उदाहरण: "रहिमन पानी राखिए, बिन पानी सब सून। पानी गए न ऊबरै, मोती मानुष चून॥ (रहीम)"
  • स्पष्टीकरण: "पानी" के तीन अर्थ - मोती के लिए चमक, मनुष्य के लिए इज़्ज़त, चूने के लिए जल।
  • Lakshan: jahan ek shabd ek hi baar aaye par uske anek arth niklein, wahan shlesh.
  • Udaharan: "Rahiman pani rakhie, bin pani sab sun. Pani gae na ubarai, moti manush chun. (Rahim)"
  • Spashtikaran: "paani" ke teen arth - moti ke liye chamak, insaan ke liye izzat, choone ke liye jal.

Sandeh alankar (doubt)सन्देह अलंकारSandeh alankar

🔥 Asked in 5 of 7 years🔥 7 में से 5 वर्ष पूछा गया🔥 Aaya hai 5/7 saal🔴 Very importantबहुत महत्वपूर्णBahut important
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: when, because of similarity, the mind is left in doubt whether it is the upmey or the upman, and no decision is made, it is sandeh.
  • Example: "Sari bich nari hai ki nari bich sari hai. Sari hi ki nari hai ki nari hi ki sari hai."
  • Explanation: the doubt "is the woman inside the sari or the sari inside the woman" is never resolved.
  • लक्षण: जहाँ समानता के कारण उपमेय में उपमान का संशय बना रहे और निश्चय न हो सके, वहाँ सन्देह अलंकार होता है।
  • उदाहरण: "सारी बिच नारी है कि नारी बिच सारी है। सारी ही की नारी है कि नारी ही की सारी है॥"
  • स्पष्टीकरण: साड़ी में नारी है या नारी में साड़ी - यह संशय अन्त तक बना रहता है।
  • Lakshan: jahan samanta ke kaaran upmey mein upman ka shak bana rahe aur faisla na ho, wahan sandeh.
  • Udaharan: "Sari bich nari hai ki nari bich sari hai. Sari hi ki nari hai ki nari hi ki sari hai."
  • Spashtikaran: saadi mein naari hai ya naari mein saadi - shak ant tak bana rehta hai.

Raudra ras (fury)रौद्र रसRaudra ras

Asked in 4 of 7 years7 में से 4 वर्ष पूछा गयाAaya hai 4/7 saal
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: anger (krodh) caused by an insult, injustice or an enemy's act, when fully tasted, becomes raudra ras. Sthayi bhav: krodh.
  • Example: "Shrikrishna ke sun vachan Arjun krodh se jalane lage. Sab shok apana bhulakar karatal yugal malane lage. (Maithilisharan Gupt)"
  • Explanation: hearing of Abhimanyu's death, Arjun burns with anger and rubs his palms - anger is the sthayi bhav.
  • लक्षण: अपमान, अन्याय या शत्रु के कार्य से उत्पन्न क्रोध नामक स्थायी भाव का परिपाक रौद्र रस है। स्थायी भाव: क्रोध।
  • उदाहरण: "श्रीकृष्ण के सुन वचन अर्जुन क्रोध से जलने लगे। सब शोक अपना भूलकर करतल युगल मलने लगे॥ (मैथिलीशरण गुप्त)"
  • स्पष्टीकरण: अभिमन्यु-वध सुनकर अर्जुन क्रोध से जल उठे, हथेलियाँ मलने लगे - स्थायी भाव क्रोध।
  • Lakshan: apmaan, anyay ya dushman ki harkat se paida krodh ka paripaak raudra ras. Sthayi bhav: krodh.
  • Udaharan: "Shrikrishna ke sun vachan Arjun krodh se jalane lage. Sab shok apana bhulakar karatal yugal malane lage. (Maithilisharan Gupt)"
  • Spashtikaran: Abhimanyu-vadh sunkar Arjun gusse se jal uthe, hatheliyan malne lage - sthayi bhav krodh.

Anupras alankar (alliteration)अनुप्रास अलंकारAnupras alankar

Asked in 4 of 7 years7 में से 4 वर्ष पूछा गयाAaya hai 4/7 saal
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: when the same consonant (varna) is repeated again and again, even if the vowels change, it is anupras.
  • Example: "Charu chandra ki chanchal kiranen, khel rahi hain jal-thal mein. (Maithilisharan Gupt)"
  • Explanation: the sound "ch" repeats in charu, chandra, chanchal.
  • लक्षण: जहाँ एक ही वर्ण (व्यंजन) की बार-बार आवृत्ति हो, चाहे स्वर बदल जाएँ, वहाँ अनुप्रास अलंकार होता है।
  • उदाहरण: "चारु चन्द्र की चंचल किरणें, खेल रही हैं जल-थल में। (मैथिलीशरण गुप्त)"
  • स्पष्टीकरण: "च" वर्ण की आवृत्ति - चारु, चन्द्र, चंचल।
  • Lakshan: jahan ek hi varn (vyanjan) baar-baar aaye, chahe swar badal jaayein, wahan anupras.
  • Udaharan: "Charu chandra ki chanchal kiranen, khel rahi hain jal-thal mein. (Maithilisharan Gupt)"
  • Spashtikaran: "ch" varn baar-baar - charu, chandra, chanchal.

Bhrantiman alankar (mistaken identity)भ्रान्तिमान अलंकारBhrantiman alankar

Asked in 4 of 7 years7 में से 4 वर्ष पूछा गयाAaya hai 4/7 saal
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: when, because of similarity, the upmey is actually taken to be the upman and one acts on that mistake, it is bhrantiman.
  • Example: "Panya mahavar dain ko, nain baithi ay. Phiri-phiri jani mahavari, edi mirat jay. (Bihari)"
  • Explanation: the heroine's heel is so red that the maid takes it for the red dye and keeps rubbing it.
  • Sandeh vs bhrantiman: in sandeh the mind stays undecided; in bhrantiman it decides wrongly and acts.
  • लक्षण: जहाँ समानता के कारण उपमेय को भ्रमवश उपमान ही समझ लिया जाए और उसी के अनुसार क्रिया हो, वहाँ भ्रान्तिमान अलंकार होता है।
  • उदाहरण: "पाँय महावर दैन को, नाइन बैठी आय। फिरि-फिरि जानि महावरी, एड़ी मीड़त जाय॥ (बिहारी)"
  • स्पष्टीकरण: नायिका की एड़ी इतनी लाल है कि नाइन उसे ही महावर समझकर बार-बार मलती है।
  • सन्देह बनाम भ्रान्तिमान: सन्देह में निश्चय नहीं होता; भ्रान्तिमान में गलत निश्चय होकर क्रिया होती है।
  • Lakshan: jahan samanta ke kaaran upmey ko galti se upman hi samajh liya jaye aur waisa hi kaam ho, wahan bhrantiman.
  • Udaharan: "Panya mahavar dain ko, nain baithi ay. Phiri-phiri jani mahavari, edi mirat jay. (Bihari)"
  • Spashtikaran: nayika ki edi itni laal hai ki naain use hi mahavar samajhkar baar-baar malti hai.
  • Sandeh vs bhrantiman: sandeh mein faisla nahi hota; bhrantiman mein galat faisla hokar kaam hota hai.

Ananvay and Prateep (paper 301)अनन्वय और प्रतीप (301)Ananvay aur Prateep (301)

Asked in 2 of 4 years4 में से 2 वर्ष पूछा गयाAaya hai 2/4 saalPaper 301 (Hindi) onlyकेवल पेपर 301 (हिन्दी)Sirf paper 301 (Hindi)
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2023202420252026
  • Ananvay: when the upmey itself is made its own upman (nothing else is equal to it). Prateep: the reverse of upma - the famous upman is made the upmey, or the upman is shown as inferior.
  • Example: "Ananvay: Bharat ke sam Bharat hai. - Prateep: Siy mukh samata kimi karai, chand bapuro rank."
  • Explanation: India is compared only with India; the poor moon cannot match Sita's face (the upman is shown inferior).
  • अनन्वय: जहाँ उपमेय को ही उसका उपमान बना दिया जाए (उसके समान कोई दूसरा नहीं)। प्रतीप: उपमा का उल्टा - प्रसिद्ध उपमान को उपमेय बना दिया जाए या उपमान को हीन बताया जाए।
  • उदाहरण: "अनन्वय: भारत के सम भारत है। — प्रतीप: सिय मुख समता किमि करै, चन्द बापुरो रंक।"
  • स्पष्टीकरण: भारत की तुलना भारत से ही; बेचारा चन्द्रमा सीता के मुख की बराबरी कैसे करे (उपमान हीन)।
  • Ananvay: jahan upmey ko hi uska upman bana diya jaye (uske jaisa koi doosra nahi). Prateep: upma ka ulta - prasiddh upman ko upmey bana diya jaye ya upman ko kamtar bataya jaye.
  • Udaharan: "Ananvay: Bharat ke sam Bharat hai. - Prateep: Siy mukh samata kimi karai, chand bapuro rank."
  • Spashtikaran: Bharat ki tulna Bharat se hi; bechara chaand Sita ke mukh ki barabari kaise kare (upman kamtar).

Harigitika and Barvai (paper 301)हरिगीतिका और बरवै (301)Harigitika aur Barvai (301)

Asked in 2 of 4 years4 में से 2 वर्ष पूछा गयाAaya hai 2/4 saalPaper 301 (Hindi) onlyकेवल पेपर 301 (हिन्दी)Sirf paper 301 (Hindi)
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2023202420252026
  • Harigitika: four charans of 28 matras each, pause after 16 and 12, ending laghu-guru. Barvai: odd charans 12 matras, even charans 7, even charans ending in jagan (ISI).
  • Example: "Harigitika: Kahate hue yon Uttara ke netra jal se bhar gaye. - Barvai: Avadhi shila ka ur par, tha guru bhar. (Maithilisharan Gupt)"
  • Count: "kahate hue yon Uttara ke" = 16, "netra jal se bhar gaye" = 12 (total 28). "avadhi shila ka ur par" = 12, "tha guru bhar" = 7.
  • हरिगीतिका: चार चरण, प्रत्येक में 28 मात्राएँ, 16 और 12 पर यति, अन्त में लघु-गुरु। बरवै: विषम चरणों में 12, सम चरणों में 7 मात्राएँ; सम चरणों के अन्त में जगण (।ऽ।)।
  • उदाहरण: "हरिगीतिका: कहते हुए यों उत्तरा के नेत्र जल से भर गये। — बरवै: अवधि शिला का उर पर, था गुरु भार। (मैथिलीशरण गुप्त)"
  • गणना: "कहते हुए यों उत्तरा के" = 16, "नेत्र जल से भर गये" = 12 (कुल 28)। "अवधि शिला का उर पर" = 12, "था गुरु भार" = 7।
  • Harigitika: chaar charan, har ek 28 matra, 16 aur 12 par yati, ant laghu-guru. Barvai: visham charan 12, sam charan 7 matra; sam charan ke ant mein jagan (ISI).
  • Udaharan: "Harigitika: Kahate hue yon Uttara ke netra jal se bhar gaye. - Barvai: Avadhi shila ka ur par, tha guru bhar. (Maithilisharan Gupt)"
  • Ganana: "kahate hue yon Uttara ke" = 16, "netra jal se bhar gaye" = 12 (kul 28). "avadhi shila ka ur par" = 12, "tha guru bhar" = 7.

Varnik chhand: Savaiya, Indravajra, Upendravajra, Vasantatilaka (paper 301)वर्णिक छन्द: सवैया, इन्द्रवज्रा, उपेन्द्रवज्रा, वसन्ततिलका (301)Varnik chhand: Savaiya, Indravajra, Upendravajra, Vasantatilaka (301)

Asked in 2 of 4 years4 में से 2 वर्ष पूछा गयाAaya hai 2/4 saalPaper 301 (Hindi) onlyकेवल पेपर 301 (हिन्दी)Sirf paper 301 (Hindi)
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2023202420252026
  • Varnik chhands count letters and ganas. Savaiya (mattagayand): 23 letters - seven bhagan (SII) + two guru. Indravajra: 11 letters - tagan, tagan, jagan, guru, guru (SSI SSI ISI SS). Upendravajra: jagan, tagan, jagan, guru, guru (ISI SSI ISI SS). Vasantatilaka: 14 letters - tagan, bhagan, jagan, jagan, guru, guru.
  • Example: "Savaiya: Ya lakuti aru kamariya par, raj tihun pur ko taji daraun. (Raskhan) - Indravajra: Syad indravajra yadi tau jagau gah. - Upendravajra: Upendravajra jatajas tato gau. - Vasantatilaka: Ukta vasantatilaka tabhaja jagau gah."
  • Explanation: the savaiya line splits as ya-la-ku / ti-a-ru / ka-ma-ri / ya-pa-ra / ra-ja-ti / hun-pu-ra / ko-ta-ji / da-raun = 7 bhagan + 2 guru. The Sanskrit lines are the traditional definitions, and each is itself written in that metre - so one line serves as both definition and example.
  • वर्णिक छन्दों में वर्ण और गण गिने जाते हैं। सवैया (मत्तगयन्द): 23 वर्ण - सात भगण (ऽ।।) + दो गुरु। इन्द्रवज्रा: 11 वर्ण - तगण, तगण, जगण, गुरु, गुरु (ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ)। उपेन्द्रवज्रा: जगण, तगण, जगण, गुरु, गुरु (।ऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ)। वसन्ततिलका: 14 वर्ण - तगण, भगण, जगण, जगण, गुरु, गुरु।
  • उदाहरण: "सवैया: या लकुटी अरु कामरिया पर, राज तिहूँ पुर को तजि डारौं। (रसखान) — इन्द्रवज्रा: स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः। — उपेन्द्रवज्रा: उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ। — वसन्ततिलका: उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः।"
  • स्पष्टीकरण: सवैया: या-ल-कु / टी-अ-रु / का-म-रि / या-प-र / रा-ज-ति / हूँ-पु-र / को-त-जि / डा-रौं = 7 भगण + 2 गुरु। संस्कृत पंक्तियाँ परम्परागत लक्षण हैं और स्वयं उसी छन्द में हैं - एक ही पंक्ति लक्षण भी है, उदाहरण भी।
  • Varnik chhand mein varn aur gan gine jaate hain. Savaiya (mattagayand): 23 varn - saat bhagan (SII) + do guru. Indravajra: 11 varn - tagan, tagan, jagan, guru, guru (SSI SSI ISI SS). Upendravajra: jagan, tagan, jagan, guru, guru (ISI SSI ISI SS). Vasantatilaka: 14 varn - tagan, bhagan, jagan, jagan, guru, guru.
  • Udaharan: "Savaiya: Ya lakuti aru kamariya par, raj tihun pur ko taji daraun. (Raskhan) - Indravajra: Syad indravajra yadi tau jagau gah. - Upendravajra: Upendravajra jatajas tato gau. - Vasantatilaka: Ukta vasantatilaka tabhaja jagau gah."
  • Spashtikaran: savaiya: ya-la-ku / ti-a-ru / ka-ma-ri / ya-pa-ra / ra-ja-ti / hun-pu-ra / ko-ta-ji / da-raun = 7 bhagan + 2 guru. Sanskrit lines paramparik lakshan hain aur khud usi chhand mein hain - ek hi line lakshan bhi, udaharan bhi.

Vatsalya ras (parental love)वात्सल्य रसVatsalya ras

Asked in 3 of 7 years7 में से 3 वर्ष पूछा गयाAaya hai 3/7 saal
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: the affection of parents and elders for children, when fully tasted, is vatsalya ras. Sthayi bhav: vatsalya (vatsalata).
  • Example: "Jasoda Hari palanain jhulavai. Halaravai dularai malhavai, joi-soi kachhu gavai. (Surdas)"
  • Explanation: Yashoda rocks baby Krishna in the cradle and sings to him - motherly love.
  • लक्षण: माता-पिता या बड़ों का बच्चों के प्रति स्नेह (वत्सलता) जब पुष्ट होता है, तब वात्सल्य रस होता है। स्थायी भाव: वत्सलता।
  • उदाहरण: "जसोदा हरि पालनैं झुलावै। हलरावै दुलराइ मल्हावै, जोइ-सोइ कछु गावै॥ (सूरदास)"
  • स्पष्टीकरण: यशोदा बालक कृष्ण को पालने में झुलाती और गाती हैं - मातृ-स्नेह।
  • Lakshan: maa-baap ya badon ka bachchon ke liye sneh (vatsalata) jab pusht ho, tab vatsalya ras. Sthayi bhav: vatsalata.
  • Udaharan: "Jasoda Hari palanain jhulavai. Halaravai dularai malhavai, joi-soi kachhu gavai. (Surdas)"
  • Spashtikaran: Yashoda baal Krishna ko paalne mein jhulati aur gaati hain - maa ka pyaar.

What is ras? Its four partsरस क्या है? रस के अंगRas kya hai? Ras ke ang

Asked in 3 of 7 years7 में से 3 वर्ष पूछा गयाAaya hai 3/7 saal
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
  • Ras is the joy a reader or listener feels while reading or hearing poetry. Bharatmuni: ras is born from the union of vibhav, anubhav and vyabhichari (sanchari) bhav.
  • Four parts: sthayi bhav (permanent feeling), vibhav (cause: alamban + uddipan), anubhav (outward signs) and sanchari bhav (passing feelings, 33 in number).
  • Sthayi bhav table: shringar - rati; hasya - has; karun - shok; raudra - krodh; veer - utsah; bhayanak - bhay; vibhats - jugupsa; adbhut - vismay; shant - nirved; vatsalya - vatsalata; bhakti - devotion to God.
  • Shringar is called rasraj (king of ras). Classical count: 9 ras; with vatsalya and bhakti, 11.
  • Answer pattern for any ras (2 marks): definition with sthayi bhav (1) + one example of 2 lines (1).
  • रस काव्य पढ़ने या सुनने से मिलने वाला आनन्द है। भरतमुनि: "विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः" - विभाव, अनुभाव और व्यभिचारी (संचारी) भाव के संयोग से रस बनता है।
  • चार अंग: स्थायी भाव, विभाव (आलम्बन + उद्दीपन), अनुभाव और संचारी भाव (संख्या 33)।
  • स्थायी भाव तालिका: शृंगार - रति; हास्य - हास; करुण - शोक; रौद्र - क्रोध; वीर - उत्साह; भयानक - भय; वीभत्स - जुगुप्सा; अद्भुत - विस्मय; शान्त - निर्वेद; वात्सल्य - वत्सलता; भक्ति - भगवद्विषयक रति।
  • शृंगार को रसराज कहते हैं। शास्त्रीय संख्या 9; वात्सल्य और भक्ति मिलाकर 11।
  • किसी भी रस का उत्तर (2 अंक): स्थायी भाव सहित लक्षण (1) + दो पंक्ति का एक उदाहरण (1)।
  • Ras kavya padhne ya sunne ka anand hai. Bharatmuni: vibhav, anubhav aur vyabhichari (sanchari) bhav ke sanyog se ras banta hai.
  • Chaar ang: sthayi bhav, vibhav (aalamban + uddipan), anubhav aur sanchari bhav (33).
  • Sthayi bhav table: shringar - rati; hasya - haas; karun - shok; raudra - krodh; veer - utsah; bhayanak - bhay; vibhats - jugupsa; adbhut - vismay; shant - nirved; vatsalya - vatsalata; bhakti - bhagwan se prem.
  • Shringar ko rasraj kehte hain. Shastriya sankhya 9; vatsalya aur bhakti milakar 11.
  • Kisi bhi ras ka uttar (2 marks): sthayi bhav ke saath lakshan (1) + do line ka ek udaharan (1).

Rola chhandरोला छन्दRola chhand

Asked in 2 of 7 years7 में से 2 वर्ष पूछा गयाAaya hai 2/7 saal
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: a sam matrik chhand of four charans with 24 matras each, with a pause (yati) after 11 and 13 matras.
  • Example: "Nilambar paridhan harit pat par sundar hai. Surya-chandra yug mukut, mekhala ratnakar hai. (Maithilisharan Gupt)"
  • Count: "nilambar paridhan" = 11, "harit pat par sundar hai" = 13; total 24.
  • लक्षण: सम मात्रिक छन्द; चार चरण, प्रत्येक में 24 मात्राएँ; 11 और 13 मात्राओं पर यति।
  • उदाहरण: "नीलाम्बर परिधान हरित पट पर सुन्दर है। सूर्य-चन्द्र युग मुकुट, मेखला रत्नाकर है॥ (मैथिलीशरण गुप्त)"
  • गणना: "नीलाम्बर परिधान" = 11, "हरित पट पर सुन्दर है" = 13; कुल 24।
  • Lakshan: sam matrik chhand; chaar charan, har ek mein 24 matra; 11 aur 13 par yati.
  • Udaharan: "Nilambar paridhan harit pat par sundar hai. Surya-chandra yug mukut, mekhala ratnakar hai. (Maithilisharan Gupt)"
  • Ganana: "nilambar paridhan" = 11, "harit pat par sundar hai" = 13; kul 24.

Bhayanak ras (terror)भयानक रसBhayanak ras

Asked in 1 of 7 years7 में से 1 वर्ष पूछा गयाAaya hai 1/7 saalPaper 302 (General Hindi) onlyकेवल पेपर 302 (सामान्य हिन्दी)Sirf paper 302 (Samanya Hindi)
Came / not askedआया / नहीं आयाAaya / nahi aaya: 2019202020222023202420252026
  • Definition: fear (bhay) caused by a frightening sight or sound, when fully tasted, becomes bhayanak ras. Sthayi bhav: bhay.
  • Example: "Ek or ajagarahi lakhi, ek or mrigaray. Bikal batohi bich hi, paryo murachha khay."
  • Explanation: a python on one side, a lion on the other - the traveller faints in fear.
  • लक्षण: भयंकर वस्तु या दृश्य देखने-सुनने से उत्पन्न भय नामक स्थायी भाव का परिपाक भयानक रस है। स्थायी भाव: भय।
  • उदाहरण: "एक ओर अजगरहि लखि, एक ओर मृगराय। बिकल बटोही बीच ही, पर्यो मूरछा खाय॥"
  • स्पष्टीकरण: एक ओर अजगर, दूसरी ओर सिंह - यात्री भय से मूर्च्छित हो गिर पड़ा।
  • Lakshan: daravni cheez dekhne-sunne se paida bhay ka paripaak bhayanak ras. Sthayi bhav: bhay.
  • Udaharan: "Ek or ajagarahi lakhi, ek or mrigaray. Bikal batohi bich hi, paryo murachha khay."
  • Spashtikaran: ek taraf ajgar, doosri taraf sher - musafir darr se behosh ho gaya.
🔴 TOPPERटॉपरTOPPER

Full derivations, tricky questions, common mistakes and quick revision.पूरी व्युत्पत्तियाँ, कठिन प्रश्न, आम गलतियाँ और त्वरित पुनरावृत्ति।Poori derivations, tricky sawaal, aam galtiyan aur quick revision.

📐 How to count matras (matra-ganana)मात्रा-गणना कैसे करेंMatra-ganana kaise karein

  1. Short vowels (a, i, u, ri) = laghu = 1 matra, sign I.
  2. Long vowels (aa, ee, oo, e, ai, o, au) = guru = 2 matras, sign S.
  3. A letter with anusvar (n-dot) or visarga is guru (2); a chandrabindu does not change the count.
  4. A short letter just before a conjunct consonant becomes guru (in "satya", "sa" = 2).
  5. A half letter (like the "n" in "sundar") is not counted by itself; it makes the letter before it guru.
  6. Add charan by charan and check against the rule (16, 13-11, 11-13, 24, 28).
  1. ह्रस्व स्वर (अ, इ, उ, ऋ) वाले वर्ण = लघु = 1 मात्रा, चिह्न ।।
  2. दीर्घ स्वर (आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ) वाले वर्ण = गुरु = 2 मात्राएँ, चिह्न ऽ।
  3. अनुस्वार (ं) या विसर्ग (:) वाला वर्ण गुरु (2); चन्द्रबिन्दु (ँ) से मात्रा नहीं बदलती।
  4. संयुक्त व्यंजन से ठीक पहले का लघु वर्ण गुरु हो जाता है ("सत्य" में "स" = 2)।
  5. आधा वर्ण (जैसे "सुन्दर" का "न्") अलग से नहीं गिना जाता; वह पिछले वर्ण को गुरु बना देता है।
  6. चरण-दर-चरण जोड़िए और नियम (16, 13-11, 11-13, 24, 28) से मिलाइए।
  1. Hrasva swar (a, i, u, ri) wale varn = laghu = 1 matra, chinh I.
  2. Deergh swar (aa, ee, oo, e, ai, o, au) = guru = 2 matra, chinh S.
  3. Anusvar ya visarg wala varn guru (2); chandrabindu se matra nahi badalti.
  4. Sanyukt vyanjan se theek pehle ka laghu varn guru ho jaata hai ("satya" mein "sa" = 2).
  5. Aadha varn (jaise "sundar" ka "n") alag nahi gina jaata; pichhle varn ko guru bana deta hai.
  6. Charan-dar-charan jodiye aur niyam (16, 13-11, 11-13, 24, 28) se milaiye.
🧠 Tricky questionकठिन प्रश्नTricky sawaal · 3 marks3 अंक3 marks

Difference between upma, roopak and utpreksha with one line each.उपमा, रूपक और उत्प्रेक्षा में अन्तर एक-एक पंक्ति में स्पष्ट कीजिए।Upma, roopak aur utpreksha mein antar ek-ek line mein.

✅ Answerउत्तरJawab
  • Upma: similarity is stated with a word like "sa/sarisa" - "pipar pat saris man dola".
  • Roopak: the two are made one - "charan kamal".
  • Utpreksha: one is imagined as the other with "manahu/mano" - "manahun nilamani sail par".
  • उपमा: सा/सरिस जैसे वाचक से समानता - "पीपर पात सरिस मन डोला"।
  • रूपक: दोनों में अभेद - "चरन कमल"।
  • उत्प्रेक्षा: मनहुँ/मानो से सम्भावना - "मनहुँ नीलमनि सैल पर"।
  • Upma: sa/saris jaise vachak se samanta - "pipar pat saris man dola".
  • Roopak: dono mein abhed - "charan kamal".
  • Utpreksha: manahun/mano se sambhavna - "manahun nilamani sail par".
🧠 Tricky questionकठिन प्रश्नTricky sawaal · 2 marks2 अंक2 marks

How is soratha different from doha? Show with matras.सोरठा दोहे से कैसे भिन्न है? मात्राओं से स्पष्ट कीजिए।Soratha doha se kaise alag hai? Matra se samjhaiye.

✅ Answerउत्तरJawab
  • Doha: 13 + 11 in each line, rhyme at the even charans.
  • Soratha: 11 + 13 in each line, rhyme at the odd charans - it is the doha turned around.
  • दोहा: प्रत्येक पंक्ति में 13 + 11, तुक सम चरणों में।
  • सोरठा: प्रत्येक पंक्ति में 11 + 13, तुक विषम चरणों में - दोहे का उल्टा।
  • Doha: har line mein 13 + 11, tuk sam charanon mein.
  • Soratha: har line mein 11 + 13, tuk visham charanon mein - dohe ka ulta.

⚠️ Common mistakesआम गलतियाँAam galtiyan

  • Writing an example of a different ras (e.g. a veer line for karun) -> match the example with the sthayi bhav.
  • Confusing yamak and shlesh -> repeated word = yamak; one word many meanings = shlesh.
  • Writing the chhand rule without an example, or an example with the wrong count -> always count once.
  • Forgetting the sthayi bhav in a ras definition -> it carries the definition mark.
  • दूसरे रस का उदाहरण लिखना (जैसे करुण के लिए वीर की पंक्ति) -> उदाहरण स्थायी भाव से मिलाइए।
  • यमक और श्लेष में भ्रम -> दोहराया शब्द = यमक; एक शब्द अनेक अर्थ = श्लेष।
  • छन्द का नियम बिना उदाहरण के, या गलत मात्रा वाला उदाहरण -> एक बार गिनकर देख लीजिए।
  • रस के लक्षण में स्थायी भाव भूल जाना -> लक्षण का अंक उसी पर है।
  • Doosre ras ka udaharan likhna (jaise karun ke liye veer ki line) -> udaharan sthayi bhav se milaiye.
  • Yamak aur shlesh mein confusion -> dohraya shabd = yamak; ek shabd anek arth = shlesh.
  • Chhand ka niyam bina udaharan, ya galat matra wala udaharan -> ek baar gin kar dekh lijiye.
  • Ras ke lakshan mein sthayi bhav bhoolna -> lakshan ka mark usi par hai.

💎 Rarely asked but importantकम पूछा गया पर ज़रूरीKam aaya par zaroori

  • Paper 302's syllabus names: ras - shringar, karun, hasya, veer, shant; chhand - chaupai, doha, soratha, kundaliya. Paper 301 adds raudra, vatsalya, varnik chhands and alankars like ananvay, prateep, atishayokti.
  • 302 के पाठ्यक्रम में: रस - शृंगार, करुण, हास्य, वीर, शान्त; छन्द - चौपाई, दोहा, सोरठा, कुण्डलिया। 301 में इसके अतिरिक्त रौद्र, वात्सल्य, वर्णिक छन्द और अनन्वय, प्रतीप, अतिशयोक्ति जैसे अलंकार।
  • 302 syllabus mein: ras - shringar, karun, hasya, veer, shant; chhand - chaupai, doha, soratha, kundaliya. 301 mein iske alawa raudra, vatsalya, varnik chhand aur ananvay, prateep, atishayokti jaise alankar.

⚡ Quick revisionत्वरित पुनरावृत्तिQuick revision

  • Ras = vibhav + anubhav + sanchari -> sthayi bhav tasted.
  • Karun: shok; hasya: has; veer: utsah; shant: nirved; raudra: krodh; vatsalya: vatsalata.
  • Upma has 4 parts: upmey, upman, vachak, dharma.
  • Roopak = abhed; utpreksha = sambhavna (mano, janu); sandeh = doubt stays; bhrantiman = wrong decision and action.
  • Yamak = same word, different meanings; shlesh = one word, many meanings; anupras = repeated consonant.
  • Chaupai 16 x 4; doha 13-11; soratha 11-13; rola 24 (11-13); kundaliya = doha + rola, same first and last word; harigitika 28 (16-12).
  • Savaiya (mattagayand) = 7 bhagan + 2 guru.
  • रस = विभाव + अनुभाव + संचारी -> स्थायी भाव का आस्वाद।
  • करुण: शोक; हास्य: हास; वीर: उत्साह; शान्त: निर्वेद; रौद्र: क्रोध; वात्सल्य: वत्सलता।
  • उपमा के 4 अंग: उपमेय, उपमान, वाचक, धर्म।
  • रूपक = अभेद; उत्प्रेक्षा = सम्भावना (मानो, जनु); सन्देह = संशय बना रहे; भ्रान्तिमान = गलत निश्चय और क्रिया।
  • यमक = एक शब्द, भिन्न अर्थ (दोहराव); श्लेष = एक बार, अनेक अर्थ; अनुप्रास = वर्ण की आवृत्ति।
  • चौपाई 16 x 4; दोहा 13-11; सोरठा 11-13; रोला 24 (11-13); कुण्डलिया = दोहा + रोला, आदि-अन्त समान शब्द; हरिगीतिका 28 (16-12)।
  • सवैया (मत्तगयन्द) = 7 भगण + 2 गुरु।
  • Ras = vibhav + anubhav + sanchari -> sthayi bhav ka aasvad.
  • Karun: shok; hasya: haas; veer: utsah; shant: nirved; raudra: krodh; vatsalya: vatsalata.
  • Upma ke 4 ang: upmey, upman, vachak, dharm.
  • Roopak = abhed; utpreksha = sambhavna (mano, janu); sandeh = shak bana rahe; bhrantiman = galat faisla aur kaam.
  • Yamak = ek shabd, alag arth (dohraav); shlesh = ek baar, anek arth; anupras = varn ki aavritti.
  • Chaupai 16 x 4; doha 13-11; soratha 11-13; rola 24 (11-13); kundaliya = doha + rola, shuru-ant same shabd; harigitika 28 (16-12).
  • Savaiya (mattagayand) = 7 bhagan + 2 guru.

Notes written by Simple Learning Hub from the current NCERT syllabus. Year counts come only from UP Board papers we actually read.नोट्स Simple Learning Hub ने वर्तमान NCERT पाठ्यक्रम से लिखे हैं। वर्षों की गिनती केवल उन यूपी बोर्ड पेपरों से है जो हमने सच में पढ़े।Notes Simple Learning Hub ne current NCERT syllabus se likhe hain. Saalon ki ginti sirf un UP Board papers se hai jo humne sach mein padhe.